算額あれこれ

算額問題をコンピュータで解きます

算額(その640)

長野県伊達市羽広 仲仙寺 文政9年(1826)

中村信弥「改訂増補 長野県の算額」県内の算額(P.111)
http://www.wasan.jp/zoho/zoho.html
キーワード:累円,直角三角形
#Julia #SymPy #算額 #和算 #数学


直角三角形内に累円(子円,丑円,寅円,…)が逐次内接し,累円と底辺の隙間に逐円(初円,二円,三円,…,終円)が入っている。初円の直径が 4 寸,終円の直径が 0.5 寸,逐円が 4 個(初円から数えて終円が 4 番目)のときに二円の直径はいかほどか。

子円の半径と中心座標を \(a_0,\ (a_0,\ a_0)\)
丑円の半径と中心座標を \(a_1,\ (xa_1,\ a_1)\)
寅円の半径と中心座標を \(a_2,\ (xa_2,\ a_2)\dots\)
初円の半径と中心座標を \(b_1,\ (xb_1,\ b_1)\)
二円の半径と中心座標を \(b_2,\ (xb_2,\ b_2)\dots\)
とおき,以下の連立方程式により逐次,各円の半径と中心座標を求める。

include("julia-source.txt");  # julia-source.txt ソース

using SymPy

@syms 鈎::positive, 股::positive, 弦::positive,
     a0::positive
@syms xai::positive, ai::positive, xai1::positive, ai1::positive, bi1::positive, xbi1::positive

function func(ai, xai, 股)
   eq1 = (xai1 - xai)^2 + (ai - ai1)^2 - (ai + ai1)^2
   eq2 = (xbi1 - xai)^2 + (ai - bi1)^2 - (ai + bi1)^2
   eq3 = (xai1 - xbi1)^2 + (ai1 - bi1)^2 - (ai1 + bi1)^2
   eq4 = ai/(股 - xai) - ai1/(股 - xai1)
   return solve([eq1, eq2, eq3, eq4], (ai1, xai1, bi1, xbi1))
end

(鈎, 股) = (3, 6)
弦 = sqrt(鈎^2 + 股^2)
a0 = (鈎 + 股 - 弦)/2
@printf("弦 =%.15g;  a0 = %.15g\n",  弦, a0)

   弦 = 6.708203932499369;  a0 = 1.1458980337503153

a = Vector{Float64}(undef, 10)
xa = Vector{Float64}(undef, 10)
b = Vector{Float64}(undef, 10)
xb = Vector{Float64}(undef, 10);

(a[1], xa[1], b[1], xb[1]) = func(a0, a0, 股)[1]
for i in 2:10
   (a[i], xa[i], b[i], xb[i]) = func(a[i - 1], xa[i -  1], 股)[1]
end

逐円の半径(直径)は初項 \(b[1]\),公比 \(b[2]/b[1]\) の等比数列である(各項の対数を取るとすぐわかる)。
\(n\) 番目の逐円の半径は \(\displaystyle b[1] \left( \frac{b[2]}{b[1]}\right)^{n-1}\) である。

逆に,\(n\) 番目の逐円の半径がわかっているが公比がわかっていない場合に,公比 \(c\) は以下のようにして求めることができる。
逐円の個数を \(n\),初円径を \(b_1\),終円径を \(b_n\) とする。

@syms b1, bn, n, c
res = solve(b1*c^(n - 1) - bn, c)[1] |> println

   (bn/b1)^(1/(n - 1))

二円の半径は \(b_1\displaystyle \left(\frac{b_n}{b_1}\right)^{\frac{1}{n - 1}}\) である。

逐円の個数が \(n = 4\),初円径が \(b_1 = 4\), 終円径が \(b_n = 0.5\) とすると,公比は 0.5 で,二円の径は 2 である。

n = 4
b1 = 4
bn = 0.5
c = (bn/b1)^(1/(n - 1))
(c, b1*c)

   (0.5, 2.0)

描画関数プログラムのソースを見る

function draw(more=false)
   pyplot(size=(700, 500), grid=false, aspectratio=1, label="", fontfamily="IPAMincho")
   (鈎, 股) = (4, 7)
   弦 = sqrt(鈎^2 + 股^2)
   a0 = (鈎 + 股 - 弦)/2
   a = Vector{Float64}(undef, 10)
   xa = Vector{Float64}(undef, 10)
   b = Vector{Float64}(undef, 10)
   xb = Vector{Float64}(undef, 10);
   (a[1], xa[1], b[1], xb[1]) = func(a0, a0, 股)[1]
   for i in 2:10
       (a[i], xa[i], b[i], xb[i]) = func(a[i - 1], xa[i -  1], 股)[1]
   end
   @printf("鈎 = %g;  股 = %g;  弦 = %g;  a0 = %g\n", 鈎, 股, 弦, a0)
   plot([0, 股, 0, 0], [0, 0, 鈎, 0], color=:magenta, lw=0.5)
   circle(a0, a0, a0)
   for i in 1:10
       circle(xa[i], a[i], a[i])
       circle(xb[i], b[i], b[i], :blue)
   end
   if more
       delta = (fontheight = (ylims()[2]- ylims()[1]) / 500 * 10 * 2) /3  # size[2] * fontsize * 2
       # vline!([0], color=:black, lw=0.5)
       # hline!([0], color=:black, lw=0.5)
       point(a0, a0, "子", :red, :center, :vcenter, mark=false)
       for (i, char) in enumerate(['丑', '寅', '卯', '辰'])
           point(xa[i], a[i], char, :red, :center, :vcenter, mark=false)
       end
       for (i, char) in enumerate(['初', '二', '三'])
           point(xb[i], b[i], char, :blue, :center, :vcenter, mark=false)
       end
   end
end;


以下のアイコンをクリックして応援してください